انجمن ژئوپلیتیک ایران فصلنامه بین المللی ژئوپلیتیک 1735-4331 22 1 2026 04 21 Theoretical Explanation of the Geopolitical Repercussions of Dam Construction Projects تبیین نظری بازتاب‌های ژئوپلیتیکی پروژه‌های سدسازی 81 110 242965 10.22034/igq.2026.544957.2084 FA رحیم شیوراک دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. مصطفی قادری حاجت دانشیار گروه جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 0000-0003-2012-7394 ابراهیم رومینا دانشیار گروه جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. 0000-0002-5372-9677 Journal Article 2025 09 06 <span>Extended Abstract<span>      </span></span> <span>Contemporary developments in the field of water resources, especially in transboundary watersheds, show that dam projects can no longer be analyzed simply as technical and development-oriented tools, but have become geopolitical mechanisms for redefining power, identity, and diplomacy relations at different spatial levels. This study, with the aim of explaining and analyzing the geopolitical repercussions of dam construction at three levels of identity, security, and diplomacy, attempts to establish a theoretical and systematic link between the development-oriented policies of governments and their transnational consequences. In this regard, three key dam construction projects, including Turkey's Gap Project in the Tigris-Euphrates Basin, Ethiopia's Renaissance Dam on the Blue Nile, and China's Chain of Dams in the Mekong River Basin, are examined with an analytical-comparative approach. Drawing on critical geopolitics and structural hydropolitics, this study presents an integrated model that is based on three key concepts: “hydropolitical identity,” “fluid geopolitics,” and “reverse diplomacy.” In this model, dam projects act as structural inputs in areas such as climate change, population pressures, international water law, and regional regimes, and through identity, geopolitical, and diplomatic mechanisms, they lead to multilevel repercussions; in a way that they lead to identity and social crises on a micro scale, to intensification of interstate tensions on a medium scale, and to challenging the international legal and institutional order of water on a macro scale. The findings of the study show that the GAP project in Turkey has led to a redefinition of national identity and strengthening of the country’s structural power vis-à-vis its downstream neighbors. The Grand Renaissance Dam has challenged Egypt's historical and hegemonic position in the Nile Basin and has established a new pattern of geopolitical bargaining; and China's dam projects in the Mekong have strengthened its geopolitical influence in Southeast Asia by gradually making downstream countries dependent. Overall, the results of the study show that transboundary dams have multi-layered impacts that go beyond the logic of development, and the proposed conceptual model can be used as an efficient framework for analyzing hydropolitical projects at national, regional, and international scales.</span><span> </span> <span lang="AR-SA">تحولات معاصر در حوزه منابع آب، به‌ویژه در حوضه‌های آبریز فرامرزی، نشان می‌دهد که پروژه‌های سدسازی دیگر صرفاً به‌عنوان ابزارهایی فنی و توسعه‌محور قابل تحلیل نیستند، بلکه به سازوکارهایی ژئوپلیتیکی برای بازتعریف روابط قدرت، هویت و دیپلماسی در سطوح مختلف فضایی تبدیل شده‌اند. این پژوهش با هدف تبیین و تحلیل بازتاب‌های ژئوپلیتیکی سدسازی در سه سطح هویتی، امنیتی و دیپلماتیک، می‌کوشد پیوندی نظری و نظام‌مند میان سیاست‌های توسعه‌محور دولت‌ها و پیامدهای فراملی آن‌ها برقرار سازد. در این راستا، سه پروژه شاخص سدسازی شامل پروژه گاپ ترکیه در حوضه دجله</span><span lang="AR-SA">–</span><span lang="AR-SA">فرات، سد النهضه اتیوپی بر نیل آبی و پروژه سدهای زنجیره‌ای چین در حوضه رود مکونگ، با رویکردی تحلیلی</span><span lang="AR-SA">–</span><span lang="AR-SA">تطبیقی مورد بررسی قرار گرفته‌اند</span><span dir="LTR">.</span><span> <span lang="AR-SA">پژوهش حاضر با اتکا بر ژئوپلیتیک انتقادی و هیدروپلیتیک ساختاری، مدلی تلفیقی ارائه می‌دهد که بر سه مفهوم کلیدی «هویت ژئوپلیتیکی»، «ژئوپلیتیک سیال» و «دیپلماسی واژگون» استوار است. در این مدل، پروژه‌های سدسازی به‌مثابه ورودی‌های ساختاری در زمینه‌هایی نظیر تغییرات اقلیمی، فشارهای جمعیتی، حقوق بین‌الملل آب و رژیم‌های منطقه‌ای عمل می‌کنند و از طریق سازوکارهای هویتی، ژئوپلیتیکی و دیپلماتیک، به بازتاب‌هایی چندسطحی منجر می‌شوند؛ به‌گونه‌ای که در مقیاس خرد به بروز بحران‌های هویتی و اجتماعی، در مقیاس میانه به تشدید تنش‌های بین‌دولتی و در مقیاس کلان به چالش‌گری نظم حقوقی و نهادی بین‌المللی آب می‌انجامند</span></span><span dir="LTR">.</span><span> <span lang="AR-SA">یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد پروژه گاپ در ترکیه به بازتعریف هویت ملی و تقویت قدرت ساختاری این کشور در برابر همسایگان پایین‌دست منجر شده است؛ سد النهضه موقعیت تاریخی و هژمونیک مصر در حوضه نیل را به چالش کشیده و الگوی جدیدی از چانه‌زنی ژئوپلیتیکی را رقم زده است؛ و پروژه‌های سدسازی چین در مکونگ، با ایجاد وابستگی تدریجی کشورهای پایین‌دست، نفوذ ژئوپلیتیکی این کشور را در جنوب‌شرق آسیا تقویت کرده‌اند. در مجموع، نتایج پژوهش نشان می‌دهد سدسازی‌های فرامرزی دارای تأثیراتی چندلایه و فراتر از منطق توسعه هستند و مدل مفهومی پیشنهادی می‌تواند به‌عنوان چارچوبی کارآمد برای تحلیل پروژه‌های هیدروپلیتیکی در مقیاس‌های ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی مورد استفاده قرار گیرد</span></span><span lang="AR-SA">.</span> https://journal.iag.ir/article_242965_58686ac7d042486bba62c0566e8f13c6.pdf