تبیین نظری بازتاب‌های ژئوپلیتیکی پروژه‌های سدسازی

شیوراک, رحیم; قادری حاجت, مصطفی; رومینا, ابراهیم

doi:10.22034/igq.2026.544957.2084

تبیین نظری بازتاب‌های ژئوپلیتیکی پروژه‌های سدسازی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

رحیم شیوراک ¹

مصطفی قادری حاجت ²

ابراهیم رومینا ²

¹ دانشجوی دکترای جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

² دانشیار گروه جغرافیای سیاسی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

10.22034/igq.2026.544957.2084

چکیده

تحولات معاصر در حوزه منابع آب، به‌ویژه در حوضه‌های آبریز فرامرزی، نشان می‌دهد که پروژه‌های سدسازی دیگر صرفاً به‌عنوان ابزارهایی فنی و توسعه‌محور قابل تحلیل نیستند، بلکه به سازوکارهایی ژئوپلیتیکی برای بازتعریف روابط قدرت، هویت و دیپلماسی در سطوح مختلف فضایی تبدیل شده‌اند. این پژوهش با هدف تبیین و تحلیل بازتاب‌های ژئوپلیتیکی سدسازی در سه سطح هویتی، امنیتی و دیپلماتیک، می‌کوشد پیوندی نظری و نظام‌مند میان سیاست‌های توسعه‌محور دولت‌ها و پیامدهای فراملی آن‌ها برقرار سازد. در این راستا، سه پروژه شاخص سدسازی شامل پروژه گاپ ترکیه در حوضه دجله–فرات، سد النهضه اتیوپی بر نیل آبی و پروژه سدهای زنجیره‌ای چین در حوضه رود مکونگ، با رویکردی تحلیلی–تطبیقی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. پژوهش حاضر با اتکا بر ژئوپلیتیک انتقادی و هیدروپلیتیک ساختاری، مدلی تلفیقی ارائه می‌دهد که بر سه مفهوم کلیدی «هویت ژئوپلیتیکی»، «ژئوپلیتیک سیال» و «دیپلماسی واژگون» استوار است. در این مدل، پروژه‌های سدسازی به‌مثابه ورودی‌های ساختاری در زمینه‌هایی نظیر تغییرات اقلیمی، فشارهای جمعیتی، حقوق بین‌الملل آب و رژیم‌های منطقه‌ای عمل می‌کنند و از طریق سازوکارهای هویتی، ژئوپلیتیکی و دیپلماتیک، به بازتاب‌هایی چندسطحی منجر می‌شوند؛ به‌گونه‌ای که در مقیاس خرد به بروز بحران‌های هویتی و اجتماعی، در مقیاس میانه به تشدید تنش‌های بین‌دولتی و در مقیاس کلان به چالش‌گری نظم حقوقی و نهادی بین‌المللی آب می‌انجامند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد پروژه گاپ در ترکیه به بازتعریف هویت ملی و تقویت قدرت ساختاری این کشور در برابر همسایگان پایین‌دست منجر شده است؛ سد النهضه موقعیت تاریخی و هژمونیک مصر در حوضه نیل را به چالش کشیده و الگوی جدیدی از چانه‌زنی ژئوپلیتیکی را رقم زده است؛ و پروژه‌های سدسازی چین در مکونگ، با ایجاد وابستگی تدریجی کشورهای پایین‌دست، نفوذ ژئوپلیتیکی این کشور را در جنوب‌شرق آسیا تقویت کرده‌اند. در مجموع، نتایج پژوهش نشان می‌دهد سدسازی‌های فرامرزی دارای تأثیراتی چندلایه و فراتر از منطق توسعه هستند و مدل مفهومی پیشنهادی می‌تواند به‌عنوان چارچوبی کارآمد برای تحلیل پروژه‌های هیدروپلیتیکی در مقیاس‌های ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

هیدروپلیتیک

سدسازی

هویت

قدرت

موضوعات

ژئوپلیتیک

عنوان مقاله English

Theoretical Explanation of the Geopolitical Repercussions of Dam Construction Projects

نویسندگان English

Rahim Shiwarak ¹

Mostafa Ghaderi Hajat ²

Ebrahim Roumina ²

¹ PhD Student of Political Geography, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.

² Associate Professor, Department of Political Geography, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.

چکیده English

Extended Abstract
Contemporary developments in the field of water resources, especially in transboundary watersheds, show that dam projects can no longer be analyzed simply as technical and development-oriented tools, but have become geopolitical mechanisms for redefining power, identity, and diplomacy relations at different spatial levels. This study, with the aim of explaining and analyzing the geopolitical repercussions of dam construction at three levels of identity, security, and diplomacy, attempts to establish a theoretical and systematic link between the development-oriented policies of governments and their transnational consequences. In this regard, three key dam construction projects, including Turkey's Gap Project in the Tigris-Euphrates Basin, Ethiopia's Renaissance Dam on the Blue Nile, and China's Chain of Dams in the Mekong River Basin, are examined with an analytical-comparative approach. Drawing on critical geopolitics and structural hydropolitics, this study presents an integrated model that is based on three key concepts: “hydropolitical identity,” “fluid geopolitics,” and “reverse diplomacy.” In this model, dam projects act as structural inputs in areas such as climate change, population pressures, international water law, and regional regimes, and through identity, geopolitical, and diplomatic mechanisms, they lead to multilevel repercussions; in a way that they lead to identity and social crises on a micro scale, to intensification of interstate tensions on a medium scale, and to challenging the international legal and institutional order of water on a macro scale. The findings of the study show that the GAP project in Turkey has led to a redefinition of national identity and strengthening of the country’s structural power vis-à-vis its downstream neighbors. The Grand Renaissance Dam has challenged Egypt's historical and hegemonic position in the Nile Basin and has established a new pattern of geopolitical bargaining; and China's dam projects in the Mekong have strengthened its geopolitical influence in Southeast Asia by gradually making downstream countries dependent. Overall, the results of the study show that transboundary dams have multi-layered impacts that go beyond the logic of development, and the proposed conceptual model can be used as an efficient framework for analyzing hydropolitical projects at national, regional, and international scales.

کلیدواژه‌ها English

Hydro-Politics

Dam Construction

Identity

Power

1. ACAPS. )2023(. Ethiopia: Displacement and Humanitarian Needs in Benishangul-Gumuz. Geneva: ACAPS.

2. Agnew, J. (2003). Geopolitics: Re-visioning world politics (2nd ed.). Routledge.

3. Basheer, Mohammed; Julien Harou; Eyasu Yihdego; et al. (2021). “The Grand Ethiopian Renaissance Dam: A Case Study in Transboundary Water Negotiations.” Water International 46 (3): 1–23.

4. Baskan, B. (2021). The Southeastern Anatolia Project (GAP) revisited: Development, identity, and power in Turkey’s Kurdish region. Middle Eastern Studies, 57(4), 615–633. https://doi.org/10.1080/002632062020 .1863629.

5. Baskan, F. (2021). Hydraulic hegemony and identity politics: The case of Turkey’s GAP project. Middle East Critique, 30(4), 345–360. https://doi. org/10.1080/19436149.2021.1959611.

6. Bozkurt, Derya; Merih Öztürk. (2021). “Resettlement and Social Impacts of the Southeastern Anatolia Project (GAP).” Journal of Water Policy 23 (5): 123–140.

7. Cascão, Ana Elisa; Alan Nicol.(2016). “GERD: New Norms of Cooperation in the Nile Basin?” In The Grand Ethiopian Renaissance Dam and the Nile Basin: Implications for Transboundary Water Cooperation, edited volume. London: Routledge.

8. Cascão, Ana Elisa. (2009). “Changing Power Relations in the Nile River Basin: Unilateralism vs. Cooperation?” Water Alternatives 2 (2): 245–268.

9. Çevik, Sultan; Ferhat Akça. (2020). “Atatürk Dam and Socioeconomic Transformations in Southeastern Turkey.” Middle Eastern Studies 56 (4): 599–617.

10. Dalby, S. (1991). Critical geopolitics: Discourse, difference, and dissent. Environment and Planning D: Society and Space, 9(3), 261–283. https:// doi.org/10.1068/d090261.

11. Doğan, M; Açıkgöz, Ö. (2021). Displacement and cultural loss in the Ilısu Dam Project. Sustainability, *13*(18), 1046–1063.

12. Doğan, Mesut; Özgür Açıkgöz. (2021). “Displacement and Cultural Loss in the Ilısu Dam Project.” Sustainability 13 (18): 1046–1063.

13. Encyclopaedia Britannica. “Nile River.” Accessed (2023). https://www. britannica.com/place/Nile-River.

14. Eyelade, Damilola;Brian Eyler; and et al. (2024). Mekong Dam Monitor: Annual Progress Report 2024. Washington, DC: Stimson Center.

15. Foucault, M. (1980). Power/knowledge: Selected interviews and other writings, 1972–1977 (C. Gordon, Ed.). Pantheon Books.

16. Future DAMS. (2022). Grand Ethiopian Renaissance Dam: Social and Environmental Impacts. Manchester: University of Manchester.

17. GAP Administration. (2023). Official Data and Reports on the Southeastern Anatolia Project. Ankara: GAP Regional Development Administration.

18. Goharnejad, M; Zawahri, N.A; Dezfuli, A. (2023). Hydropolitical strategies in the Tigris-Euphrates basin: Contestation, cooperation and coercion. International Water Law Journal, 38(1), 217–230.

19. Goharnejad, M; Zawahri, N.A; Dezfuli, A.K. (2023). Reverse hydro-diplomacy and unilateral dam development in transboundary river basins. Water International, 48(2), 230–248. https://doi.org/10.1080/02508060. 2022. 2164789.

20. Hasankeyf Coordination. (2020). Report on the Cultural Heritage under Threat of the Ilısu Dam. Diyarbakır: Hasankeyf Platform.

21. Hoang Thi Ha. (2022). “China’s Hydro-Politics through the Lancang-Mekong Cooperation.” ISEAS Perspective 2022/116. Singapore: ISEAS–Yusof Ishak Institute.

22. International Hydropower Association. (2021). Hydropower Status Report 2021. London: IHA.

23. International Rivers. (2020). China’s Dams on the Mekong River. Berkeley, CA: International Rivers.

24. Józsa, J; T. Nagy. (2021). “Hydrological Impacts of Lancang Cascade Dams on the Mekong Basin.” Hydrological Sciences Journal 66 (5): 789–803.

25. Kibaroglu, A. (2020). An analysis of Turkey’s water diplomacy and the Southeastern Anatolia Project (GAP). International Journal of Water Resources Development, 36(2–3), 397–416. https://doi.org/10.1080/079 00627.2019.1665804.

26. Kibaroglu, A. (2020). Turkey’s water diplomacy and the Tigris-Euphrates basin. In A. Kibaroglu & R. Kinna (Eds.), Water Diplomacy and International Law (pp. 125–145).

27. Kibaroglu, Aysegül; Umut Tokar. (2022). “Transboundary Water Governance in the Tigris–Euphrates Basin.” Water International 47 (7): 1123–1141.

28. Li, Xiang, Jun Xu, and Lihua Wang. 2022. “Hydrological Alterations of the Lancang-Mekong River Due to Cascade Reservoirs.” Journal of Hydrology 608: 127622.

29. Marchetti, M; and et al. (2020). “Major Dams on the Euphrates and Their Impacts.” Geography and Environment 12 (2): 199–214.

30. Minority Rights Group. (20230. World Directory of Minorities and Indigenous Peoples: Ethiopia – Gumuz. London: MRG International.

31. Mirumachi, N. (2020). Managing water conflicts: A critical hydropolitics perspective. Routledge.

32. Mirumachi, N. (2020). Transboundary Water Politics in the Developing World. Routledge.

33. MRC (Mekong River Commission). (2018). The State of the Basin Report 2018. Vientiane: Mekong River Commission.

34. NASA Landsat. (2022). Satellite Imagery of the Grand Ethiopian Renaissance Dam Reservoir. NASA Earth Observatory.

35. Ó Tuathail, G. (1996). Critical geopolitics: The politics of writing global space. University of Minnesota Press.

36. Stimson Center. (2024). Mekong Dam Monitor Database. Washington, DC: Stimson Center.

37. Swain, Ashok. (2011). “Challenges for Water Sharing in the Nile Basin: Changing Geo-Politics and Changing Climate.” Hydrological Sciences Journal 56 (4): 687–702.

38. Tinghsu, S; Liu Y; Chen H. (2022). “Reservoir Operations and Flow Regulation in the Lancang–Mekong River.” Water Resources Research 58 (7): e2021WR031212.

39. Vaughan, Sarah; Wubishet Mesfin. (2020). The Social Dimensions of the GERD Project. Addis Ababa: Ethiopian Policy Studies Institute.

40. Verhoeven, Harry. (2015). Water, Civilisation and Power in Sudan: The Political Economy of the Nile. Cambridge: Cambridge University Press.

41. Warner, J. (2019). Hydro-hegemony and the construction of power asymmetries in shared river basins. Water Policy, 21(S1), 27–45. https://doi.org/10.2166/wp.2019.002.

42. Warner, J. (2019). Hydropolitics: Concepts and case studies. Springer.

43. Wheeler, Kevin, et al. 2016. “Cooperative Filling Approaches for the GERD Reservoir.” Water International 41 (4): 611–634.

44. World Bank. (2017). Ethiopia Energy Outlook: Harnessing Hydropower for Development. Washington, DC: World Bank.

45. Yihdego, Zeray; Alistair Rieu-Clarke; Alejandro I. Requejo-Coll. (2017). The Grand Ethiopian Renaissance Dam and the Nile Basin: Implications for Transboundary Water Cooperation. London: Routledge.

46. Yıldız, Dilan. (2019). “Socio-Political Impacts of the GAP Project in Southeastern Turkey.” Middle East Journal 73 (1): 101–120.

47. Zeitoun, M: Warner, J. (2006). Hydro-hegemony: A framework for analysis of transboundary water conflicts. Water Policy, 8(5), 435–460. https://doi.org/10.2166/wp.2006.054.

48. Zeitoun, M; Talhami, M; Eid-Sabbagh, K. (2022) . Power, water and identity: Hydropolitics reconsidered. Geopolitics, 27(2), 121–142. https://doi.org/10.1080/14650045.2021.1901203.

49. Zeitoun, M; Talhami, M; Eid-Sabbagh, K. (2022). The politics of water identity: Hydropolitical identities and power in the Middle East. Political Geography, 95, 102575. https://doi.org/10.1016/j.polgeo.2022.102575.

50. Zeng, Y; X. Wang; H. Chen. (2022). “Mapping the Mekong Cascade Dams.” Remote Sensing 14 (12): 2822.